Эртний Ром: Хүмүүс яагаад ШЭЭСЭЭР амаа зайлж, шүдээ угаадаг байсан бэ?

Эртний Ромын эзэнт гүрнийг бид монументаль архитектур, хууль зүйн дэвшилтэт тогтолцоо, хүчирхэг легион цэргүүдээр нь төсөөлдөг. Гэвч тэдний өдөр тутмын ахуй амьдрал, ариун цэврийн соёлд орчин үеийн хүмүүсийг шоконд ором сонин зан үйл олон байв. Тэдний нэг бол хүний ба амьтны шээсийг стратегийн чухал түүхий эд, асар ашигтай бизнес болгон ашиглаж байсан явдал юм.

1. Химийн зарчим: Яагаад заавал ШЭЭС гэж?

Эртний Ромд орчин үеийн саван, угаалгын нунтаг, цайруулагч болон оо байгаагүй. Шээс тодорхой хугацаанд агаарт исэх (задрах) үед түүнд агуулагдах мочевин нь аммиак (Ammonia – NH3​) болон хувирдаг.

• Тос ба бохирдлыг уусгах: Аммиак нь шүлтийн шинж чанартай тул органикийн гаралтай тос, хир, толбыг амархан уусгаж саармагжуулдаг.
• Цайруулах үйлчилгээ: Аммиак нь нэхмэл эдлэл, ялангуяа ноосон болон маалинган даавууны өнгийг сэргээж, сэвгүй цагаан болгох байгалийн асар хүчтэй цайруулагч болдог.

2. Гудамжны цуглуулагчдаас угаалгын газар хүртэл: “Fullonica” системийн бүтэц

Ромд хувцас угаах, боловсруулах тусгай үйлдвэрүүдийг Fullonica (олон тоон дээр Fullones) гэж нэрлэдэг байв. Энэ нь тухайн үеийн хамгийн том аж үйлдвэрийн салбарын нэг байв.

• Шээс цуглуулах хэрэгсэл: Ромын хотуудын гудамжны өнцөг бүрт, олон нийтийн бие засах газруудын (Latrinae) гадна тусгай ваар, торхнууд байрлуулдаг байв. Явган зорчигчид ба иргэд тэнд бие засах бөгөөд Fullones буюу угаалгын газрын эзэд тэдгээрийг өдөр бүр худалдаж авах эсвэл цуглуулан зөөдөг байв.
• Угаалтын технологи: Угаалгын газрын ажилчид (ихэвчлэн болууд) гүнзгий саванд усаар шингэлсэн иссэн шээс хийж, дотор нь хувцсаа хийн хөлөөрөө гишгэж, няцлан угаадаг байв. Энэ нь одоогийн угаалгын машины эргэлдэх ба бөмбөрцөг механизмыг орлож байжээ.
• Тоосгоны шавар ба тунгаах: Шээсээр угаасны дараа тусгай цагаан шавраар (Fuller’s earth) шээсний үнэрийг даран, үлдсэн бохирдлыг шингээж аваад, тунгалаг усаар зайлдаг байв.

Тога буюу Ромын иргэдийн өсгөлгөр цагаан дээлийг цалин цагаан байлгах ганц арга нь энэхүү “шээсний угаалга” байжээ.

Амны ариун цэвэр ба шүд цайруулах соёл

Ромчуудын хувьд шээс нь зөвхөн хувцас угаах хэрэгсэл биш, амны ариун цэвэр сахих гол бодис байв.

• Шүдний оо ба амаа зайлах шингэн: Ромын сурвалжит иргэд болон язгууртнууд амьтны (ялангуяа пума, үхрийн) болон хүний шээсээр амаа өглөө бүр зайлж, шүдээ угаадаг байжээ. Аммиак нь шүдний чулууг уусгаж, пааланг цайруулан, бактерийг устгадаг гэж үздэг байв.
• Испани/Португалиас импортолсон шээс: Ромчуудын дунд Кельтиберийн (өөрөөр хэлбэл одоогийн Испани, Португал) оршин суугчдын шээс хамгийн хүчтэй, чанартай гэх яриа тархсан тул тэр бүс нутгаас тусгай торхонд даран импортолсон шээс асар өндөр үнээр зарагддаг байв.
• Яруу найрагч Катуллусын (Catullus) шүлэг: Түүний бичсэн ёгт шүлэгт тансаглах дуртай Игэниус хэмээх эрийг “Шүдээ өглөө бүр суга татам испан шээсээр угааж, цагаан шүдээрээ гайхуулдаг” хэмээн шоглон бичиж үлдээсэн нь түүхэн баримт болон үлджээ.

Император Веспасиан ба “Шээсний татвар” (Vectigal Urinae)

Энэхүү бизнес асар их ашигтай байсан тул төрийн анхааралд өртжээ. Иргэний дайны дараа Ромын санхүү асар хүнд байдалд орсон үед буюу М.Э. 70 онд Император Веспасиан (Vespasian) санхүүг босгохын тулд “Шээсний татвар” (Vectigal urinae) ногдуулж эхэлсэн юм.

• Татварын механизми: Олон нийтийн бие засах газруудаас шээс цуглуулан авч буй угаалгын газрын эзэд болон худалдаачдаас авагдсан хэмжээгээр нь татвар авдаг байв.
• “Pecunia non olet” (Мөнгөнөөс үнэр гардаггүй): Веспасиан хааны хүү Тит (Titus) энэ татварыг “Заваан, ичгүүртэй, Ромын нэр хүндэд сэвтэй” хэмээн шүүмжилжээ. Эцэг хаан нь шинэ татвараас цугларсан анхны алтан зооснуудыг хүүгийнхээ хамранд хүргэн үнэрлүүлээд:
  

  “Энэ мөнгөнөөс ямар нэг муухай үнэр гарч байна уу?” гэж асуухад, хүү нь “Үгүй” гэжээ. Хаан хариуд нь: “Тэгтэл энэ чинь шээснээс олсон мөнгө шүү дээ” хэмээн хэлсэн гэдэг.

Эндээс дэлхийд алдартай “Pecunia non olet” буюу “Мөнгөнөөс үнэр гардаггүй” гэх афоризм үүссэн түүхтэй.

Нийтлэлийг дүгнэхэд:

Орчин үеийн хүмүүсийн хувьд шээсээр амаа зайлах эсвэл хувцсаа угаах нь заваан бөгөөд ойлгоход бэрх мэт санагдах ч эртний Ромчуудын хувьд энэ нь:

1. Химийн шинжлэх ухааны бодит прагматик хэрэглээ,
2. Ариун цэвэр, гоо сайхны чухал стандарт,
3. Эзэнт гүрний төсвийг босгож байсан эдийн засгийн чухал хөдөлгүүр байжээ.