Хөвгүүдийг худалдан авч бүжиглүүлдэг “Бача-бази” гэж юу вэ?

Афганистан болон Төв Азийн зарим бүс нутагт “Бача-бази” (перс хэлээр: بچه بازی буюу “хүүхдээр тоглох”) хэмээх аймшигт зан үйл зуун зууны турш оршин тогтнож иржээ. Энэ нь насанд хүрсэн эрх мэдэлтэй, баян эрэгтэйчүүд ядуу айлын өсвөр насны хөвгүүдийг худалдан авч эсвэл хулгайлан, эмэгтэй хувцас өмсгөн бүжиглүүлж, улмаар бэлгийн хүчирхийлэл, мөлжлөгт өртүүлдэг системчилсэн асуудал юм. Олон улсын хүний эрхийн байгууллагууд үүнийг хүүхдийн эсрэг бэлгийн хүчирхийлэл, орчин үеийн боолчлол хэмээн үзэж тэмцсээр байна.

1. Бача-бази гэж юу вэ? (Бүтэц ба механизмийн дэлгэрэнгүй)

Бача-бази нь зөвхөн нэг удаагийн хэрэг биш, нийгэмд тогтсон далд систем юм. Үүнд ихэвчлэн 10-аас 18 насны (сахал нь ургаж амжаагүй, хүүхэд төрхтэй) ядуу өсвөр насны хөвгүүд өртдөг.

• “Бача” буюу бүжигчин хүү: Хөвгүүдэд эмэгтэй хүний гоёл, торгомсог даашинз өмсгөн, нүүрийг нь будаж, хөлд нь хонх зүүн эрэгтэйчүүдийн цуглаан дээр бүжиглүүлдэг.

• Бэлгийн мөлжлөг: Үдэшлэгийн дараа хөвгүүдийг “эзэн” буюу зэвсэгт бүлэглэлийн дарга нар, баячууд бэлгийн харилцаанд орохыг албаддаг.

• Эрх мэдлийн статус: Тэндний зарим эрх мэдэлтнүүд олон бүжигчин хүүтэй байхыг өөрийн хөрөнгө чинээ, эрх мэдлийн баталгаа гэж үздэг. Афганистанд “Эмэгтэйчүүд хүүхэд төрүүлэхэд, хөвгүүд таашаал авахад зориулагдсан” гэх аймшигт, гаж сэтгэлгээний хэллэг хүртэл байдаг.

2. Түүхэн үндэс ба Дайны хөрс

Бача-бази нь Торгоны зам дагуух Төв Ази (одоогийн Узбекистан, Тажикистан) болон Афганистаны хаад, ноёдын ордонд эртнээс байсан түүхэн баримтууд байдаг.

1. Түүхэн хувьсал: 19-р зууны сүүл ба Зөвлөлтийн үед Оросын Эзэнт Гүрэн тус бүс нутагт хянаж эхлэхдээ үүнийг хатуу хориглож байсан ч бүрэн устгаж чадаагүй юм.

2. Иргэний дайн ба хуульгүйдэл: 1980-аад оны Зөвлөлтийн дайн болон түүний дараах иргэний дайны үеэр Афганистанд засаглал бүрэн унаж, “цэргийн ноёд” (warlords) болон орон нутгийн командлагчид хуулиас дээгүүр эрх мэдэлтэй болсноор энэ зан үйл асар хурдацтай дахин цэцэглэжээ.

3. Яагаад одоог хүртэл устдаггүй вэ? Нийгмийн 4 гол шалтгаан

Энэхүү аймшигт зан үйл устдаггүйн цаана нийгэм, эдийн засаг, соёлын гүн гүнзгий шалтгаанууд бий:

1. Аймшигт ядуурал: Нэн ядуу гэр бүлүүд амьжиргааны эрхэнд хүүгээ мөнгөөр солих эсвэл “баян эзэнд” өгөхөөс өөр аргагүйд хүрдэг. Зарим тохиолдолд хөвгүүд гудамжнаас хулгайлагддаг.

2. Авилга ба хууль сахиулахын сул тал: Өмнөх Афганистаны Засгийн газрын үед ч цагдаагийн дарга, цэргийн командлагчид өөрсдөө энэ гэмт хэрэгт холбогддог байсан тул хохирогч хөвгүүд гомдол гаргах, аврагдах боломжгүй байв.

3. Эмэгтэйчүүдийг тусгаарлах соёл: Афганистаны консерватив нийгэмд эмэгтэйчүүд гэрээсээ гарах, эрэгтэйчүүдтэй харилцах нь хатуу хориотой. Иймээс эрэгтэйчүүдийн цэнгүүн дээр эмэгтэй хүнийг орлуулах зорилгоор хөвгүүдийг ийнхүү эмэгтэй хувцас өмсгөн ашигладаг гаж уламжлал тогтсон байна.

4. Айдсын соёл: Иргэд болон орон нутгийн оршин суугчид зэвсэгтэй, эрх мэдэлтэй цэргийн дарга нараас айдаг тул энэ үйл ажиллагааг эсэргүүцэж чаддаггүй.

4. Хууль зүйн орчин ба Талибаны засаглал

• Олон улсын шахалт: 2010 оноос хойш баримтат кинонууд (The Dancing Boys of Afghanistan г.м) болон олон улсын байгууллагуудын шахалтаар Афганистаны өмнөх Засгийн газар 2018 онд Эрүүгийн хуульдаа өөрчлөлт оруулж, Бача-бази үйлдсэн хүнд цаазаар авах ял оноохоор хуульчилсан ч хэрэгжилт туйлын сул байв.

• Талибаны засаглал (2021 оноос): Талибанчууд анх 1990-ээд онд засаг авахдаа үүнийг Шариатын хуулийн эсрэг, ёс суртахуунгүй үйлдэл гэж үзэн цаазаар авах ялтайгаар хатуу хориглож байсан. Гэвч өнөөгийн байдлаар албан ёсоор хориглодог ч, орон нутгийн далд сүлжээний хэлбэрээр оршин тогтносоор байгааг олон улсын ажиглагчид тэмдэглэдэг.

Дүгнэлт: Бача-бази бол зөвхөн нэг үндэстний заншил биш, дайн, ядуурал, засаглалын уналт ба хүний эрхийн зөрчил хэрхэн хүүхдийг хохирогч болгодгийн аюултай жишээ юм. Үүнийг бүрэн устгахын тулд нийгмийн сэтгэлгээний болон эдийн засгийн фундаменталь өөрчлөлт шаардлагатай байна.