19-р зууны Оросын хөдөө тосгодыг сүйрүүлсэн “Тэмбүүний хямрал”

19-р зууны сүүл үе буюу 1861 оны хамжлагыг халах реформоос хойш Оросын Эзэнт Гүрний хөдөө орон нутагт нийгэм, эрүүл мэндийн асар том сүйрэл нүүрлэсэн юм. Энэ бол хөдөөгийн тариачдын дунд түгэн тархсан “Бытовой сифилис” буюу Ахуйн замын тэмбүү өвчин байв.

Тухайн үед Баруун Европт тэмбүүг бэлгийн замын халдвар гэж үздэг байсан бол Оросын хөдөө тосгодуудад энэ нь ариун цэвэр, ядуурал, соёл иргэншлээс тасархай амьдралын хэв маягаас үүдэлтэй ахуйн замаар өрх бүрд тархсан аймшигт цар тахал болж хувирчээ.

1. Яагаад бэлгийн замаар биш “Ахуйн замаар” тархав?

Оросын тариачдын амьдрах орчин, ахуйн зуршил нь халдварт өвчин тархах хамгийн таатай хөрс болж байв.

• Нэг орон дахь бөөгнөрөл: Тариачин айлууд “Изба” хэмээх ганц жижиг модон байшинд өвөө, эмээгээс эхлээд ач, зээ хүртэл 10–15-уулаа чихэлдэн амьдардаг байв. Өвлийн хүйтэнд мал амьтнаа хүртэл гэр дотроо оруулдаг байжээ.

• Дундын аяга, халбага, модон сав: Өрхийн бүх гишүүд нэг том модон тавагнаас хоолоо идэж, нэг аягаар ус, квас уудаг байв. Амны хөндийн шархтай нэг хүн аяганаас уухад л дараагийн хүнд халдвар шууд дамждаг байжээ.

• Нялх хүүхдийг амнаас амнаас хооллох: Ээжүүд, эмээ нар хатуу хоолыг өөрсдөө зажилж байгаад нялх хүүхдийн ам руу хийж өгдөг “жованка” хэмээх уламжлалтай байв. Энэ нь хүүхдүүд дөнгөж төрснийхөө дараа амны хөндийн халдвар авах үндсэн замын нэг болжээ.

• Нийтийн алчуур ба банн (Баня): Нэг бохир алчуураар бүх гэр бүл нүүрээ арчдаг, тосгоны нийтийн халуун усанд орохдоо бохир дотуур хувцсаа солилгүй удаан өмсдөг байв.

2. Аймшигт статистик: Хүн амын 40 хүртэлх хувь нь халдварлажээ

1880-1890-ээд онд Оросын земствогийн (орон нутгийн засаг захиргаа) эмч нар хөдөө орон нутагт судалгаа хийж эхлэхэд аймшигтай тоо баримтууд ил болжээ.

• Халдварын хувь: Тамбов, Курск, Пенза, Симбирск, Вятка зэрэг төв болон Ижил мөрөн орчмын мужуудын тосгодод хүн амын 10-аас 40 хувь нь тэмбүүгийн халдвартай байв.

• Хүүхдүүдийн халдваржилт: Земствогийн эмч нарын тэмдэглэснээр халдвар авсан нийт хүмүүсийн 40-өөс дээш хувь нь 10-аас доош насны хүүхдүүд байжээ. Бэлгийн харилцаанд ороогүй насанд хүрээгүй хүүхдүүд болон настнууд ахуйн замаар бөөнөөрөө халдвар авч байв.

• “Тэмбүүгүй айлгүй тосгон”: Зарим тосгонд эрүүл хүн үлдээгүй тул цэрэгт татагдах тэнцэлтэй залуус огт олдохгүй болох хэмжээнд хүрсэн байдаг.

3. Эмчилгээгүй эрин үе ба “Хамаргүй тариачид”

Тухайн үед пенициллин болон бусад антибиотикууд нээгдээгүй байв (Пенициллинийг анх 1928 онд нээсэн). Эмч нар тэмбүүг эмчлэхийн тулд мөнгөн ус (ртуть) болон калийн йодид хэрэглэдэг байсан бөгөөд энэ нь өвчтөнийг эдгээхээсээ илүүтэй мөнгөн усны хордлогоор шүдийг нь унагаж, биеийг нь хордуулдаг байв.

Эмчилгээ хийлгээгүй эсвэл буруу эмчилсэн тэмбүү нь дараах аймшигт үр дагаварт хүргэж байв:

1. Гуравдагч шатны тэмбүү: Өвчин гүнзгийрч, биеийн мягмар эдүүдийг идэж эхэлдэг. Улмаар хамар, тагнай, эрүүний яс задарч, нүүрэнд том нүх үүсдэг байв. 19-р зууны Оросын хөдөө тосгодоор нүүр нь битүү алчуураар боосон, хамар нь идэгдэж унасан тариачид олноороо явдаг байжээ.

2. Мэдрэлийн системийн сүйрэл: Тархи, нугасыг гэмтээснээр сааталд орох, хараагүй болох, галзуурах, ухаан санаа нь самуурах байдал нийтлэг ажиглагддаг байв.

3. Эхийн эндэгдэл ба ургийн сүйрэл: Халдвартай эхчүүдээс сохор, дүлий, эсвэл амьгүй хүүхдүүд төрж, хүүхдийн эндэгдэл асар өндөр байв.

4. Нийгмийн хандлага ба эмч нарын тэмцэл

Эхэн үедээ Оросын тариачид тэмбүүг өвчин гэж үзэхээс илүүтэй “харамсалтай хувь тавилан”, эсвэл “бурхны цээрлэл” гэж хүлээн авдаг байв. Зарим тосгонд хамар нь идэгдсэн хүмүүс бие биенээсээ ичихгүй, энэ байдлыг амьдралынх нь нэг хэсэг мэтээр хүлээж авдаг байжээ.

Земствогийн эмч нар (жишээ нь, Николай Смагин, Виктор Португалov зэрэг эмч нар) энэхүү эмгэнэлийг зогсоохын тулд:

• Тосгон бүрээр явж, аяга сойзоо тусгаарлах, хүүхдээ амнаас амнаас хооллохгүй байх наад захын ариун цэврийн хичээл орж эхэлсэн.

• Оросын Эзэнт Гүрний армийн удирдлага цэрэгт ирж буй залуусын дийлэнх нь ахуйн тэмбүүтэй байгааг анхаарч, хөдөө орон нутагт явуулын тусгай эмнэлгүүдийг ажиллуулж эхэлжээ.

5. Түүхэн ач холбогдол

19-р зууны Оросын ахуйн тэмбүүгийн хямрал нь Орос оронд эрүүл мэндийн салбар, ялангуяа хувийн ариун цэвэр, согтууралтай тэмцэх, хөдөөгийн эмнэлгийн систем (Земская медицина) бүрэлдэхэд хамгийн том түгшүүрийн дохио болсон юм. Энэхүү аюулт өвчнийг хожим Зөвлөлт засаг үүссэний дараа 1930–1940-өөд онд антибиотик болон албадан эрүүлжүүлэх тусгай кампанит ажлын дүнд бүрэн устгаж чадсан түүхтэй.