19-р зууны Европ болон Америкт талийгаач болсон ойр дотнын хүнээ хамгийн гоё хувцсаар нь гоёж, тусгай төмөр тулгуураар босгон хамтдаа гэр бүлийн хөрөг авахуулдаг байсан “Memento Mori” уламжлал яагаад үүссэн бэ? Сэтгэл сэрдхийлгэм мэт боловч цаанаа гүн гашуудал нуусан түүхэн баримтууд.
Өнөөгийн бидний нүдээр харахад нас барсан хүний цогцсыг сандал дээр суулгаж, дэргэд нь зогсоод гэрэл зураг авахуулах нь аймшгийн киноны хэсэг мэт сэтгэл сэрдхийлгэм санагдана. Гэвч 19-р зууны дунд үе буюу Их Британийн Викторийн эрин үед (1837–1901) “Нас барагсадтай авахуулдаг гэрэл зураг” (Post-Mortem Photography эсвэл Memento Mori — “Үхлийг сана”) нь нийгмийн бүх давхаргад түгээмэл дэлгэрсэн, хэвийн бөгөөд хүндэтгэлтэй уламжлал байжээ.
Тухайн үед хүмүүс талийгаачийн зургийг авах болсон нь ямар нэгэн гаж сонирхол бус, харин тухайн цаг үеийн технологи болон нийгмийн бодит нөхцөл байдалтай шууд холбоотой байв:
Гэрэл зураг асар үнэтэй, ховор байсан үе: 1839 онд гэрэл зургийн анхны технологи (Дагерротип) үүссэн ч зураг авахуулах нь маш өндөр өртөгтэй байлаа. Жирийн ард иргэд амьд ахуйдаа ганц ч удаа зургаа авахуулж чаддаггүй байсан тул хайртай хүн нь нас барахад түүний дүр төрхийг үүрд хадгалж үлдэх цорын ганц бөгөөд сүүлчийн боломж нь энэ байжээ.
Хүүхдийн эндэгдэл өндөр байсан нь: 19-р зуунд холер, сүрьеэ, сахуу, улаан бурхан зэрэг халдварт өвчин газар авч, таван хүүхэд тутмын нэг нь таван нас хүрэлгүй энддэг байв. Эцэг эхчүүд хүүхдийнхээ амьд сэрүүн үеийн ганц ч зураггүй үлдэхгүйн тулд нас барсных нь дараа яаралтай зурагчин дууддаг байжээ.
Гэрэл зурагчид талийгаачийг аль болох үхсэн мэт бус, харин “унтаж байгаа” эсвэл “амьд сэрүүн” мэт харагдуулахын тулд олон төрлийн арга хэрэглэдэг байв:
Тусгай төмөр тулгуур ба далд гар: Зарим зураг дээр нас барсан хүүхэд эсвэл насанд хүрсэн хүнийг сандал дээр суулгаж, бүр хөл дээр нь босоогоор нь зогсоосон харагддаг. Үүний тулд хүний ар нуруу, толгойг түшдэг тусгай хүнд төмөр тулгуур (posing stand) ашигладаг байв. Мөн хүүхдийг хөдөлгөөнгүй барихын тулд ээж нь хар даавуугаар биеэ бүтээгээд ард нь сууж, хүүхдээ тэвэрдэг байсан бөгөөд үүнийг түүхэнд “Нуугдсан эх” (Hidden Mother) хэмээн нэрлэдэг.
Нүдийг нь нээлттэй мэт зурах нь: Цогцос хөшихөөс өмнө зовхийг нь нээж зураг авдаг байсан ч нүд нь гөлгөр, амьгүй харагддаг байв. Тиймээс гэрэл зурагчид зураг угаасны дараа нарийн бийрээр хальсан дээр нь хүүхэн хараа, зовхи зурж яг л дуран руу харж байгаа мэт болгодог байжээ.
Гоёл чимэглэл ба цэцэгс: Талийгаачид хамгийн гоё хувцсыг нь өмсгөж, хацарт нь ягаан энгэсэг түрхэн, гарт нь дуртай тоглоом эсвэл цэцэг бариулаад гэр бүлийнхэнтэй нь зэрэгцүүлэн суулгадаг байв.
Өнөөдөр 19-р зууны гэр бүлийн хуучин хар цагаан зургуудыг харахад хэн нь амьд, хэн нь нас барсан болохыг ялгах хэд хэдэн нууц шинж тэмдэг байдаг:
Хамгийн тод харагдаж буй хүн нь талийгаач: Тухайн үеийн камерын гэрэл цохих хугацаа (exposure time) хэдэн арван секундээс хэдэн минут хүртэл урт байв. Энэ хугацаанд амьд хүмүүс амьсгалах, нүдээ цавчих төдийд л дүрс нь бага зэрэг бүрэлздэг байсан бол огт хөдөлдөггүй цогцос хамгийн тод, хурц дүрстэй гардаг байжээ.
Гар ба хөлийн өнгө: Цусны эргэлт зогссоны улмаас зураг дээр талийгаачийн гар болон хөл нь бусад хүмүүсийнхээс хамаагүй бараан, харласан өнгөтэй харагддаг.
20-р зууны эхэн үеэс гэрэл зургийн аппарат хямдарч, айл бүр амьд ахуйдаа зургаа авахуулах боломжтой болсноор, мөн анагаах ухаан хөгжиж нас баралт буурснаар энэхүү сэтгэл сэрдхийлгэм уламжлал аажмаар үгүй болсон юм.